تورم، کوچکشدن سفره و سقوط قدرت خرید، نشانههای تازهای از گسترش فقر در ایران است
اقتصاد ایران در سالهای اخیر با کاهش قدرت خرید خانوارها روبهرو شده است. دادههای رسمی و گزارشهای مستقل، ابعاد گسترده این فشار را نشان میدهند. افزایش قیمت مواد غذایی، کاهش مصرف برخی کالاهای ضروری و افت شاخصهای جمعیتی، تصویری نگرانکننده از وضعیت معیشتی ارائه میکند. بررسی منابع مختلف نشان میدهد مسئله فقر دیگر فقط به درآمد خانوار محدود نیست. این وضعیت به الگوی مصرف، سلامت، ازدواج و فرزندآوری نیز رسیده است.
فقر در آمار تورم؛ کدام عدد درست است؟
یکی از بحرانهای معیشتی تورم است، تورمی نقطهبهنقطه که نزدیک به ۸۸ درصد است. این رقم با آمار مرکز آمار ایران برای تیرماه ۱۴۰۵ همخوانی دارد. طبق این دادهها، تورم نقطهبهنقطه در تیرماه به ۸۷.۹ درصد رسید. یعنی قیمت سبد کالا و خدمات خانوار نسبت به تیر سال قبل، بهطور میانگین حدود ۸۸ درصد بیشتر شده است.
در بخش خوراکیها نیز فشار بسیار سنگین است. رویترز در مردادماه ۱۴۰۵ گزارش داد تورم عمومی به ۶۶ درصد رسیده و قیمت مواد غذایی حدود ۱۲۸ درصد افزایش یافته است. آمار رسمی خردادماه ۱۴۰۵ نیز افزایش شدید قیمت خوراکیها را نشان میدهد. قیمت نان و غلات ۱۳۸.۸ درصد و قیمت شیر، پنیر و تخممرغ ۱۵۱.۹ درصد بیشتر شده بود.
فقر چگونه به سفره خانوار رسیده است؟
کاهش مصرف مواد غذایی یکی از روشنترین نشانههای فقر و کاهش قدرت خرید است. گزارش منتشرشده درباره بازار لبنیات ایران میگوید مصرف سرانه لبنیات از حدود ۱۳۰ کیلوگرم در سال ۲۰۱۰ به حدود ۴۰ کیلوگرم در سال جاری رسیده است. این کاهش نزدیک به ۷۰ درصد است.
بیشتر بخوانید
همان گزارش با استناد به دادههای فائو میگوید عرضه گوشت قرمز ایران در سال گذشته به حدود ۶۲۳ هزار تن رسیده است. این رقم حدود ۲۰ درصد کمتر از سال ۲۰۲۴ بوده است. میزان عرضه گوشت همچنین نسبت به سال ۲۰۱۰ نزدیک به ۳۹ درصد کاهش نشان میدهد.
چنین تغییراتی فقط یک تحول در الگوی مصرف نیست. هنگامی که قیمت مواد غذایی سریعتر از درآمد خانوار افزایش مییابد، خانوادهها ابتدا کالاهای گرانتر را حذف میکنند. گوشت و لبنیات نیز در همین گروه قرار میگیرند. نتیجه این روند میتواند کاهش کیفیت تغذیه و افزایش فشار بر خانوارهای کمدرآمد باشد. این روند، دامنه فقر را از مسئله درآمد به مسئله کیفیت زندگی منتقل میکند.
فقر و سقوط شاخصهای جمعیتی
فشار اقتصادی همزمان با تغییرات مهم جمعیتی ادامه دارد. طبق آمار منتشرشده درباره سال منتهی به اسفند ۱۴۰۴، تعداد تولدها به حدود ۸۹۲ هزار مورد رسیده است. این رقم پایینترین تعداد تولد سالانه در هفت دهه گذشته گزارش شده است.
نرخ باروری نیز به ۱.۳۵ فرزند برای هر زن رسیده است. این رقم بسیار پایینتر از سطح جانشینی حدود ۲.۱ فرزند قرار دارد. آمارهای منتشرشده همچنین نشان میدهد تعداد ازدواجها از ۴۷۰ هزار مورد به حدود ۴۳۲ هزار مورد کاهش یافته است.
این ارقام بهتنهایی علت کاهش ازدواج و فرزندآوری را اثبات نمیکنند. با این حال، گزارشهای اقتصادی و اجتماعی، هزینه مسکن، اشتغال و مخارج زندگی را از عوامل مؤثر بر تصمیم خانوادهها میدانند. بنابراین ارتباط میان فقر و بحران جمعیتی، موضوعی است که نمیتوان آن را نادیده گرفت.
نفت؛ از کاهش صادرات تا اعلام توقف کامل
بخش دیگری از گزارش در مورد تورم و گرانی و فقر و معیشت سخت مردم به وضعیت صادرات نفت مربوط است. عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، در گفتوگویی تلویزیونی در ۱۹ اوت 2026 اعلام کرد: «صادرات نفت ایران به صفر رسیده است». او گفت کشور در شرایط کنونی نفت صادر نمیکند.
با این حال، دادههای مربوط به نفت ایران پیچیدهتر است. رویترز گزارش داده محمولههای ایران به چین در اوت ۲۰۲۶ به حدود ۵۳۴ هزار بشکه در روز رسیده است. میانگین صادرات در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۴ میلیون بشکه در روز بود.
بنابراین باید میان «صادرات جاری از مسیرهای قابل مشاهده»، «محمولههای ذخیرهشده» و «درآمد نفتی قابل دسترس» تفاوت گذاشت. اظهارنظر همتی، توقف صادرات نفت در شرایط فعلی را تأیید میکند. دادههای ردیابی نفتکشها نیز از کاهش شدید جریان نفت ایران به چین خبر میدهند. در نتیجه، اصل بحران درآمدهای نفتی قابل تأیید است.
جامعه در برابر فرسایش قدرت خرید
مجموع دادهها از یک روند مشترک خبر میدهد. تورم بالا، کاهش مصرف مواد غذایی، افت ازدواج و سقوط تولدها همزمان رخ دادهاند. این نشانهها نشان میدهند فقر در ایران فقط کاهش درآمد نیست. فقر به سفره، تصمیمهای خانوادگی و چشمانداز آینده نیز رسیده است.
آنچه بیش از همه نگرانکننده است، تداوم این روندهاست. جامعهای که همزمان با گرانی شدید، کاهش مصرف کالاهای ضروری و افت شاخصهای جمعیتی روبهرو میشود، با فرسایش تدریجی توان اقتصادی و اجتماعی خود مواجه است. آمارهای موجود، تصویری از جامعهای ارائه میکنند که هزینه بحران اقتصادی را در زندگی روزمره خود پرداخت میکند.
منابع
- مرکز آمار ایران؛ دادههای تورم و قیمتها، بازتابیافته در گزارشهای منتشرشده در ژوئن و ژوئیه ۲۰۲۶.
- رویترز؛ گزارشهای مربوط به تورم، وضعیت معیشتی و صادرات نفت ایران در اوت ۲۰۲۶.
- خبرگزاری آناتولی؛ اظهارات عبدالناصر همتی درباره توقف صادرات نفت ایران.
- bne IntelliNews؛ آمار تولد، باروری و ازدواج در ایران.
- تسنیم؛ آمار تولدهای سال ۱۴۰۴ و روند ازدواج.
- ایران آزادی